آسیبپذیری هیجانی کودکان چیست؟
آسیبپذیری هیجانی به توانایی محدود فرد در مقابله با فشارهای هیجانی و مدیریت حالات هیجانی شدید اشاره دارد. به عبارت دیگر، آسیبپذیری هیجانی بیان گر این است که فرد در شرایط استرسزا و پرتنش، کنترل کمتری بر هیجانات خود دارد و در مدیریت آن ها با چالش مواجه است.
کودکان به طور طبیعی از نظر هیجانی آسیب پذیرتر هستند و این آسیب پذیری هیجانی کودکان در چند جنبه قابل بررسی است.
جنبه های آسیب پذیری هیجانی کودکان:
جنبه اول) تنظیم هیجانات:
تنظیم هیجانات در کودکان به فرایندی اشاره دارد که طی آن کودکان می آموزند هیجانات خود را شناسایی، بیان و مدیریت کنند.
کودکان در مقایسه با بزرگسالان توانایی کمتری در شناسایی، بیان و تنظیم هیجانات خود دارند. این مهارت با رشد آنها بهبود می یابد.
فرایند تنظیم شامل چند مؤلفه اصلی است:
یک) آگاهی هیجانی:
– توانایی کودک در شناسایی و نامگذاری هیجانات خود و دیگران
– درک علل و چگونگی بروز آن هیجانات
دو) تنظیم هیجانی:
– توانایی کودک در اِعمال کنترل بر هیجانات خود
– استفاده از راهبردهای سازگارانه برای مدیریت هیجانات
سه) بیان هیجانی:
– توانایی کودک در ابراز مناسب هیجانات خود با کلمات و رفتارها
– انتقال صحیح پیام هیجانی به دیگران
چهار) همدلی و مهارت های اجتماعی:
– توانایی درک هیجانات دیگران و پاسخ مناسب به آنها
– برقراری روابط مثبت با همسالان و بزرگسالان
این مؤلفهها در طول دوران کودکی و نوجوانی تکامل می یابند و نقش مهمی در سلامت روانی و موفقیت اجتماعی فرد ایفا می کنند. آموزش و حمایت والدین و آموزگاران می تواند در رشد این مهارت ها نقش داشته باشد.
جنبه دوم) کنترل تکانه ها:
کودکان به دلیل تکامل نیافتگی مغز، قدرت کنترل تکانه ها و رفتارهای خود را ندارند. این می تواند به بروز رفتارهای پرخاشگرانه یا کنترل نشده منجر شود. کنترل تکانه ها در کودکان به توانایی کودک در مهار واکنش های هیجانی و رفتاری آنی و فوری اطلاق میشود. تکانه به واکنش آنی و بدون تأمل به یک محرک یا موقعیت اطلاق میشود. تکانهها اغلب با هیجانات شدید همراه هستند و میتوانند به رفتارهای غیرمنطقی و پرخطر منجر شوند.
جنبه سه) محدودیت های شناختی:
توانایی های شناختی و درک کودکان نسبت به بزرگسالان محدودتر است. این امر بر درک آن ها از موقعیت های هیجانی تأثیر می گذارد و آسیب پذیری هیجانی کودکان را بیشتر می کند.
جنبه چهار) وابستگی به والدین:
کودکان به شدت به والدین شان وابسته هستند و جدایی از آن ها می تواند باعث اضطراب و نگرانی شود.
جنبه پنج) آسیب پذیری در برابر استرس:
کودکان در مقایسه با بزرگسالان، استرس را بیشتر تجربه می کنند و توان مقابله با آن را کمتر دارند. این می تواند به اختلالات هیجانی منجر شود.
توجه به این ویژگی های هیجانی کودکان در طراحی محیط های مناسب و حمایت های روانی-اجتماعی بسیار اهمیت دارد تا از آسیب های هیجانی آن ها پیشگیری شود.
راهکارهای کاهش آسیب پذیری هیجانی کودکان:
✅راهکار اول) آموزش دادن مهارت های تنظیم هیجان به کودکان:
- آموزش به کودکان برای شناسایی و بیان هیجانات خود
- آموزش راهبردهای سازگارانه برای مدیریت هیجانات مانند تنفس عمیق، ذهن آگاهی و…
✅راهکار دوم) تقویت کردن توانایی های خودتنظیمی:
- تمرین کنترل تکانه ها و رفتارهای خود
- آموزش مهارت های حل مسئله و تصمیم گیری
✅راهکار سوم) تنظیم محیط و روابط:
- ایجاد محیط امن و پشتیبان در خانه و مدرسه
- تقویت روابط والد-کودک و همسالان مثبت
✅راهکار چهارم) آموزش به والدین و معلمان:
- آگاه سازی آن ها درباره آسیب پذیری هیجانی کودکان
- آموزش شیوه های حمایت و مدیریت هیجانات
✅راهکار پنجم) مداخلات روان شناختی فردی یا گروهی:
- درمان اختلالات هیجانی مانند اضطراب و افسردگی
- تقویت عزت نفس و خودکارآمدی کودکان
با بکارگیری این راهکارها می توان آسیب پذیری هیجانی کودکان را کاهش داد و به رشد و بهزیستی هیجانی آن ها کمک کرد.
بهزیستی روانی کودکان به معنای حالت مطلوب و مثبت جسمی، روانی و اجتماعی آنان است.
برای ارتقای بهزیستی روانی کودکان، راهکارهایی همچون ایجاد محیط حمایتی خانوادگی، آموزش مهارتهای زندگی و فراهم آوردن فرصتهای مثبت برای رشد و شکوفایی آنان اهمیت دارند.
تمرین های مناسب برای کاهش آسیب پذیری هیجانی کودکان:
💡یک) به کودکان آموزش دهید برای بیان هیجانات خود از کلمه (من) استفاده کنند:
(من در این موقعیت نگران هستم) به جای (تو باعث نگرانی من شدهای)
(من امروز احساس ناراحتی دارم) به جای (امروز همه چیز رو مخه!!!)
💡دو) به آن ها توضیح دهیم که احساسات و هیجانات خود را واضح و مستقیم بیان کنند:
وقتی در مورد این موضوع حرف میزنی، من احساس ناامیدی پیدا میکنم.
این رفتار باعث شده که من کمی عصبانی شوم.
💡سه) به کودکان بیاموزیم که هیجانات و احساسات خود را در زمان مناسب و با آرامش بیان کنند:
انتخاب لحظههای مناسب برای بحث در مورد هیجانات
صحبت کردن با آرامش و بدون قضاوت یا اتهامزنی
💡چهار) از واژههای توصیفی برای هیجانات خود استفاده کنید تا کودکان هم آن را بیاموزند:
من امروز احساس سرخوردگی شدیدی دارم.
این موضوع باعث شده که من دچار اضطراب و تشویش شوم.
💡پنج) درخواست کمک و حمایت برای مدیریت هیجانات را به کودکان یاد دهیم:
مثال) پسرم توی آشپزخونه به کمک تو نیاز دارم.
مثال) دخترم میتوانی در این موقعیت به من کمک کنی تا زودتر کارهای خونه تموم شه؟
این روشها کمک میکند تا آسیب پذیری هیجانی کودکان کمتر شود و باعث می شود بتوانند هیجانات خود را به صورت مناسب و سازنده به پدر و مادر خود و دیگران بیان کنند.